Η διαχείριση της παρακμής: Η πολιτική του Εύβουλου και του Λυκούργου

Είναι κοινός τόπος για πολλούς Νεοέλληνες να μεμψιμοιρούν για την παρακμή που μαστίζει τη σύγχρονη Ελλάδα, τη γεμάτη σκάνδαλα, κακοδιαχείριση, πολιτική και πολιτιστική μιζέρια. Αρκετοί αναπολούν παλαιές δόξες σε πολιτικό, στρατιωτικό και οικονομικό επίπεδο, όταν το εκτόπισμα του Ελληνισμού ήταν σαφώς μεγαλύτερο και σημαντικότερο. Αντί, όμως, να θυμόμαστε περασμένα μεγαλεία, ίσως πρέπει να επικεντρωθούμε στη διαχείριση μιας περιόδου ποικιλόμορφης παρακμής, εγχείρημα που απαιτεί τις ίδιες αν όχι περισσότερες ικανότητες σε σχέση με περιόδους ακμής. Εύγλωττη απόδειξη για τούτο αποτελούν ο βίος και η πολιτεία δύο σημαντικών Αθηναίων πολιτικών του 4ου αιώνα π.Χ, του Εύβουλου και του Λυκούργου, των οποίων τη ζωή και το έργο θα δούμε στις επόμενες γραμμές.

Ο Εύβουλος ήταν Αθηναίος πολιτικός, ο οποίος στο διάστημα 353-338π.Χ. περίπου διαχειρίσθηκε τα δημόσια οικονομικά της πόλης. Στην διάρκεια της θητείας του η οικονομία της Αθήνας ανέκαμψε και άνθησε όσο ποτέ, παρά το γεγονός ότι η εποχή της θητείας του ήταν εξαιρετικά δύσκολη για την πόλη.

Για να κατανοήσουμε το επίτευγμα του Εύβουλου, ας γυρίσουμε λίγο πιο πίσω, στο 377π.Χ. Η Αθήνα, έχοντας ως ένα βαθμό ανακάμψει από την ήττα στον Πελοποννησιακό Πόλεμο το 404π.Χ., συμφωνεί με αρκετούς παλιούς συμμάχους της του 5ου αι. π.Χ. να ανασυστήσουν τη συμμαχία τους. Ιδρύεται έτσι η Β΄ Αθηναϊκη Συμμαχία, με σκοπό να κάμψει τη σπαρτιατική επιθετικότητα. Έχοντας την προηγούμενη εμπειρία της ηγεμονικής συμπεριφοράς της Αθήνας κατά την Α΄ Αθηναϊκή Συμμαχία, τα μέλη της νέας συμμαχίας συμφωνούν να είναι ισότιμα και για αρκετά χρόνια οι ισορροπίες τηρούνται. Η Αθήνα ως το 365π.Χ. επέκτεινε το δίκτυο συμμαχιών της σε πολλά νησιά του Αιγαίου, στις πόλεις της Χαλκιδικής, ακόμη και σε νησιά του Ιονίου, όπως η Κέρκυρα και η Λευκάδα.

Η άνοδος, όμως, της Θήβας κατά την περίοδο 371-362π.Χ. και κατόπιν της Μακεδονίας υπό την ηγεσία του φιλόδοξου βασιλιά Φιλίππου Β΄ υπονόμευσε την ισχύ της νέας αυτής Αθηναϊκής Συμμαχίας, ενώ η αυταρχικότητα της Αθήνας προς τους συμμάχους της οδήγησε τελικά σε αποστασία σημαντικών συμμαχικών πόλεων, γνωστή ως Συμμαχικός Πόλεμος (357-355π.Χ.), που έληξε με ουσιαστική διάλυση της Συμμαχίας, παρότι αρκετές πόλεις παρέμειναν πιστές στην Αθήνα.

Την εποχή εκείνη, οι Αθηναίοι είχαν κουραστεί από τις αλλεπάλληλες πολεμικές επιχειρήσεις: οι πλούσιοι, οργανωμένοι σε «συμμορίες», δηλ. ομάδες εύπορων πολιτών που αναλαμβάνουν δημόσια βάρη, όπως την ναυπήγηση πλοίων (τριηραρχία), δυσφορούσαν από την συνεχή καταβολή πολεμικών δαπανών∙ οι φτωχοί, από την άλλη, στέναζαν από την ανέχεια. Αναλαμβάνοντας την οικονομική διαχείριση, ο Εύβουλος κατάφερε να ψηφισθεί ένας νόμος που διοχέτευε τα πλεονάσματα του δημοσίου ταμείου όχι στο πολεμικό ταμείο, αλλά στο ταμείο των δημοσίων θεαμάτων (το «θεωρικόν»). Αντί λοιπόν να επενδύονται τα πλεονάσματα αποκλειστικά σε πολεμικούς εξοπλισμούς, ο Εύβουλος κατόρθωσε (διευθύνοντας μια σειρά από δημοσίους λειτουργούς) να πληρώνει το κράτος τα εισιτήρια του θεάτρου για όλους τους πολίτες, αλλά και να μετατρέψει το «θεωρικόν» σε ταμείο βοήθειας, που εξασφαλίζει τη βασική διαβίωση για όλους τους φτωχούς πολίτες.

Η πολιτική του αυτή, ασφαλώς, συνάντησε αντίσταση. Ο ρήτορας Δημοσθένης ηγέτης της φιλοπολεμικής παράταξης, ήδη από το 352π.Χ. προειδοποιούσε ότι η ανεκτικότητα προς την επιθετική πολιτική του Φιλίππου Β΄ της Μακεδονίας θα υπονόμευε την ισχύ της Αθήνας. Ο Εύβουλος, όμως, κατόρθωσε να επανεκλεγεί τέσσερις φορές συνεχόμενα, χάρη σε δύο παράγοντες: ο ένας ήταν η εξαιρετική διαχείριση του δημόσιου ταμείου, χωρίς σπατάλες και ατασθαλίες. Ο άλλος ήταν ότι, ναι μεν ο Εύβουλος ήταν υπέρ της ειρήνης και κατά της συνέχισης του πολέμου, αλλά από τον κρατικό προϋπολογισμό χρηματοδότησε την Αθηναϊκη φρουρά σε καίρια σημεία πρόσβασης στην Αττική (Θερμοπύλες, Εύβοια, Μέγαρα) και την κατασκευή αρκετών πλοίων για την αμυντική θωράκιση της Αθήνας και παράλληλα για τον ανεφοδιασμό της πόλης με σιτηρά και άλλα είδη πρώτης ανάγκης.

Παρά τις καλές προθέσεις του Εύβουλου, όμως, οι καιροί είχαν αλλάξει: η διαρκής επιθετικότητα της Μακεδονίας και η ακαμψία της Αθήνας, που δεν αντιδρούσε πια τόσο αποτελεσματικά κατά τις περιστάσεις, κατέληξαν στην απώλεια της Εύβοιας και των βάσεων της Αθήνας στη Χαλκιδική∙ με τη Φιλοκράτειο ειρήνη το 346π.Χ., οι Αθηναίοι έχασαν την Αμφίπολη. Η φιλειρηνική πολιτική του Εύβουλου προς όφελος των κοινωνικών δαπανών τέθηκε σε αμφισβήτηση∙ μετά την τελειωτική επικράτηση του Φιλίππου Β΄ επί των νότιων Ελλήνων στη μάχη της Χαιρωνειας το 338π.Χ. χάνεται από το προσκήνιο και δεν ακούμε πια τίποτα γι’ αυτόν.

Τα επόμενα δώδεκα έτη στην πόλη θα λάμψει το άστρο του Λυκούργου. Αριστοκράτης, δεινός ρήτορας, συντηρητικός στα ήθη, με παροιμιώδη τιμιότητα και πατριωτισμό, ανέλαβε να συνεχίσει το έργο του Εύβουλου, παρότι ανήκε σε αντίπαλη πολιτική παράταξη (την αντιμακεδονική). Κοινός σκοπός της οικονομικής πολιτικής των δύο ανδρών ήταν η αύξηση των φορολογικών εσόδων της πόλης και η εξασφάλιση εφοδιασμού του λαού με δημητριακά.

Ο Λυκούργος ήταν απηνής διώκτης των φοροφυγάδων και των καταχραστών δημοσίου χρήματος: ως δημόσιος κατήγορος πέτυχε την καταδίκη ενός Διήφιλου, που εκμεταλλευόταν τα δημόσια μεταλλεία του Λαυρίου και είχε κάνει περιουσία 160 ταλάντων από την υπεξαίρεση του αργύρου από τους «μεσοκρινείς» κίονες που άφηναν οι μεταλλωρύχοι προς στερέωση του εδάφους στα μεταλλεία Λαυρίου. Ο Διήφιλος καταδικάστηκε σε θάνατο και η περιουσία του δημεύτηκε και μοιράστηκε στους πολίτες (50 δραχμές στον καθένα, ποσό διόλου ευκαταφρόνητο).

Από τους δεκαπέντε δικανικούς λόγους του Λυκούργου σώθηκε ακέραιος μόνο ένας με τίτλο «Κατά Λεωκράτους», κατά ενός προδότη.

Με το όνομά του Λυκούργου, όμως, έχει συνδεθεί μια σειρά από δημόσια έργα στην Αθήνα, τα οποία πιθανόν αποπεράτωσε ο ίδιος, αλλά ξεκίνησαν επί Εύβουλου. Το πιο διάσημο από αυτά είναι το θέατρο του Διονύσου στις νότιες υπώρειες της Ακρόπολης. Με ειδώλια από ασβεστόλιθο, αντικατέστησε το παλαιότερο ξύλινο, όπου παίχτηκαν οι διάσημες τραγωδίες του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη. Είχε χωρητικότητα δεκαπέντε με δεκαεπτά χιλιάδες θεατές και στην κορυφή της ορχήστρας μια σειρά μαρμάρινων θρόνων (προεδρία), που προορίζονταν για αξιωματούχους, ιερείς, υψηλούς προσκεκλημένους κι άλλα τιμώμενα πρόσωπα της πόλης. Κατασκευάσθηκε ένα μεγάλο λίθινο σκηνικό οικοδόμημα με κίονες στην πρόσοψη, μπροστά από το οποίο εμφανίζονταν οι υποκριτές και ο χορός, ενώ περιμετρικά της ορχήστρας δημιουργήθηκε αγωγός ομβρίων. Η ορχήστρα πήρε τότε για πρώτη φορά κυκλικό σχήμα και λίγο αργότερα (γύρω στα 330π.Χ.) επαναλήφθηκε η ιδέα στο θέατρο της Επιδαύρου. Όποιος περπατήσει κάτω από τον Ιερό Βράχο, μπορεί ακόμη να δει τμήματα του διονυσιακού θεάτρου δίπλα στο Ηρώδειο.

Την εποχή εκείνη ανεγέρθηκε μια σειρά από χορηγικά μνημεία κάτω από την Ακρόπολη, από χορηγούς που είχαν κερδίσει σε δραματικούς και μουσικούς αγώνες. Τα τρόπαια ήταν τρίποδες, που στήνονταν πάνω σε μνημειακά οικοδομήματα, εξ’ου κι ο δρόμος ονομάζεται ακόμη και σήμερα οδός Τριπόδων. Το διασημότερο μνημείο ανάγεται στα 335π.Χ., την εποχή του Λυκούργου: είναι το μνημείο του Λυσικράτη, άλλως γνωστό σήμερα ως «φανάρι του Διογένη».

Στο Λυκούργο πιστώνεται και το Στάδιο, κοντά στις όχθες του Ιλισσού, όπου θα διεξάγονταν εφεξής τα Μεγάλα Παναθήναια. Το όλο εγχείρημα απαίτησε εκτεταμένες εργασίες διαμόρφωσης του περιβάλλοντος χώρου κι έγινε δυνατό μόνο χάρη στη χρηματοδότηση ενός ξένου ευεργέτη, του Εύδημου από τις Πλαταιές, που πρόσφερε χίλια ζεύγη βοδιών για τις χωματουργικές εργασίες, εγκαίρως πριν τα Παναθήναια. Η πόλη τον τίμησε με ψήφισμα (έτσι ξέρουμε σήμερα το όνομά του) και απέκτησε το Παναθηναϊκό Στάδιο. Αιώνες αργότερα, ο Ηρώδης ο Αττικός, το ανακαίνισε δαπάναις του. Το Παναθηναϊκό Στάδιο, που στέκει σήμερα στην ίδια θέση, ανακατασκευάστηκε το 19ο αιώνα για να στεγάσει τους πρώτους μοντέρνους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896, χάρη στη χορηγία ενός Ηπειρώτη αυτή τη φορά: του Γεώργιου Αβέρωφ.

Ο Λυκούργος φρόντισε επιπλέον για την εκπαίδευση των νέων Αθηναίων. Χρηματοδότησε τη δημιουργία ενός γυμνασίου μέσα στο άλσος του Λύκειου Απόλλωνα, το οποίο ονομάστηκε Λύκειο, δεύτερο σε αξία μόνο έναντι της Ακαδημίας Πλάτωνος. Το Λύκειο απέκτησε αργότερα φήμη ως έδρα της φιλοσοφικής σχολής του Αριστοτέλη το 334π.Χ. Ο χώρος του Λυκείου εντοπίσθηκε σχετικά πρόσφατα κοντά στο Ωδείο Αθηνών, στην οδό Ρηγίλλης.

Ο Εύβουλος κι ο Λυκούργος, όμως, δεν παραμέλησαν ούτε τις στρατιωτικές δαπάνες. Από τα χρόνια του Λυκούργου όλοι οι νέοι Αθηναίοι κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής εφηβείας (ηλικίες 18-20 ετών) λάβαιναν από το κράτος μια ασπίδα κι ένα δόρυ, ώστε να μειωθούν οι κοινωνικές διακρίσεις. Και οι δύο πολιτικοί άνδρες φρόντισαν ν’ ανοικοδομηθούν νεώσοικοι για τις αθηναϊκές τριήρεις στα τρία λιμάνια του Πειραιά, ενώ στη Ζέα ολοκληρώθηκε επί Λυκούργου η Σκευοθήκη του Φίλωνος (από το όνομα του αρχιτέκτονα), ένα τεράστιο κτήριο φύλαξης της κρεμαστής σκευής των πλοίων. Χάρη στην αναλυτική περιγράφή της σε μια αναθηματική στήλη, οι αρχαιολόγοι την εντόπισαν το 1988 σε οικόπεδο στην οδό Υψηλάντου 170 στον Πειραιά. Οι δικηγόροι της Αττικής ξέρουν καλά αυτό το οικόπεδο: εκεί στεγαζόταν ως πρόσφατα το Υποθηκοφυλακείο Πειραιά.

Τι μπορεί να μας πει σήμερα η ζωή και το έργο του Εύβουλου και του Λυκούργου; Ήταν δύο άνθρωποι από διαφορετικές παρατάξεις, αλλά με κοινό στόχο την ευημερία των πολιτών. Η πόλη, ενώ παρήκμαζε στη διεθνή πολιτική, απέκτησε σταθερότητα και ανάπτυξη χάρη στην τιμιότητα και τον πατριωτισμό τους. Κανείς δεν φοβόταν τους ταμίες του θεωρικού όσο το διήυθυνε ο Εύβουλος, ενώ για το Λυκούργο έχει γραφτεί ότι έβρεχε το καλάμι του όχι με μελάνι, αλλά με το αίμα των απατεώνων. Ίσως ακούγεται τετριμμένο, αλλά η οδός προς την ανάπτυξη ενός κράτους περνά από την ακεραιότητα του κυβερνήτη της και από την προσήλωσή του να επιτύχει τους στόχους που ο λαός αυτού του κράτους έχει θέσει.

Για τη ζωή και το έργο του Εύβουλου και του Λυκούργου ΔΙΑΒΑΣΤΕ
- Pierre Carlier – Ο ελληνικός κόσμος τον 4ο αιώνα (Μεταίχμιο)
- Simon Hornblower – Ο ελληνικός κόσμος (Οδυσσέας)
- John Camp – Οι αρχαιότητες της Αθήνας και της Αττικής (Καρδαμίτσα)
Η εικόνα: το θέατρο του Διονύσου στην Αθήνα.

Γιάννης Δρίτσουλας

Add new comment

Filtered HTML

  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Allowed HTML tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Lines and paragraphs break automatically.

Plain text

  • No HTML tags allowed.
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Lines and paragraphs break automatically.